بسمه تعالی

تاریخچه رشته معرق کاری صنایع دستی ( صنایع چوب )

   چوب از جمله مواد نسبتاً نا پایدار طبیعت است که به لحاظ اجزای تشکیل دهنده اش نسبت به اغلب مواد طبیعی دیگر استحکام کمتری دارد و این خاصیت باعث شده تا آثار چوبی از پایداری کمتری نسبت به آثار دیگر برخوردار باشند(ادامه مطلب )

۱ـ دوران قبل از اسلام شامل تمدنهای اولیه ، هخامنشی ، اشکانی و ساسانی.

2ـ قرون اولیه اسلامی شامل سلسله های بویه ، خوارزمشاهی ، سامانی و ابتدای سلجوقی.

3ـ دوران میانی اسلامی شامل سلسله های سلجوقی ، ایلخانی و تیموری.

4 ـ دوره صفویه.

5ـ دوران جدید شامل سلسله های زندیه ، افشاریه ، قاجار ، .... و دوران معاصر.

   هر یک از آثار به جا مانده از این دوران تاریخی بسیار فنی و ارزشمند هستند و جای آن دارد به عنوان یک سند تاریخی و فرهنگی عقیماً توصیف شوند.  ولی برای یک تشریح کلی لازم است در هر دوره تاریخی ضمن اشاره ای به خصوصیات مهم و فنی و هنری آنها چند نمونه از آثار مهم آن دوره ذکر شود:

   دوران قبل از اسلام در این دوره قطعات بزرگ چوبی به عنوان بخشی از ساختمان بکار می رفتند.

در قرون پنجم قبل از میلاد کلبه های چوب و چوب به عنوان یکی  از فراوانترین مصالح طبیعی نقش مهمی در ساخت ابزاتر فنی و کشاورزی و حتی وسایل خانگی ایفا می کرده است. در این دوران برای محافظت از چوب روغن طبیعی استفاده می شد حتیدر برخی مواقع برای تزیین و حفاظت ورقه ای از طلا به روی آن می چسباندند مانند پاشنه گردهای موجود در تخت جمشید ، لوحه های در خزانه داریوش.

   از دوره سلوکیان    آثار چندانی در دست نیست و آثار چوبی دوره اشکانی نیز شباهت به دوره هخامنشی دارد و در دوره ساسانی استفاده از کلافهای چوبی در ساختمان متداول می شود . در این دوره نوعی رویه کوبی مربع های چوبی انجام می شد که نقش هندسی و انتزاعی داشته است.

   قرون اولیه اسلام مهمترین وسایل کلبه ها و ساختمانهای چوبی ، ستون چوبی ، سقفهای کاذب چوبی،  درب و پنجره.

   مهمترین تزیینات وابسته به درودگری این دوران می توان رویه کوبی و کنده کاری و قاب دانست  و براساس نقوشی چون گل و برگ انتزاعی ( ساده شده ) گیاه و حیوان ، محرابی لچک و سر ترنج انجام می شده.

   دورا نمیانی اسلامی در آثار چوبی قرون پنجم تا دهم هجری شامل ساختمانهای چوبی ستون و سقف و وسایل متصل به ساختمان مانند در و پنجره نرده  و کوچکترین مثل قاب رحل وسایل خانگی در این دوره نوعی معرق جایگزین طرح ساده هندسی دیده می شود و نوعی خاتم ساده و زیبای اولیه
اجرا می شده که امروزه به آن خاتم مربع می گویند.

    دوران دهم هجری :

1ـ اشکال هندسی این دوران شامل مربع مستطیل متداخل و انواع اشکال ستاره ای و برخی نقوش گره   چینی ایرانی می باشد.

2ـ در این روش بر اساس طرح های قسمتهای از چوب زمینه به عمق کم کنده می شود در محل کنده کاری چوبهای دیگر تعبیه می شود.

3ـ برای ساخت این خاتم گاهی مثل خاتم مثلث از شیوه گل بندی استفاده می کننددوره صفوی در اکثر آثار چوبی دوره صفوی می توان تحولاتی از لحاظ نقش و شیوه های اجرائی لحاظ کرد برخی از این تحولات عبارتند از تکامل شیوه ها و نقوش قبلی و نوآوریهای  در زمینه شیوه های اجرای سبک خاص ایرانی به حدود قرون 10 تا 12 می باشد. در اثار این دوره رویه کوبی ندرتاً دیده می شودولی معرق جایگزینی که از دوران قبلی آغاز شده بود به طور ساده انجام می شداز این زمان تکامل بیشتری می یابد.

    این نوع معرق به روی برخی از درها جعبه های دیگر آثار این دوره دیده می شود.

دوران جدید هنرهای چوبی بعد از صفویه به خصوص دوران قاجاریه تنها تکامل فنی نداشت بلکه با افت کیفیت نیز روبرو بود.

    معرق چوب در دوره قاجاریه به شیوه جایگزینی است ولی معرق به شیوه جدید ( تکه چینی ) نیز در این دوره متداول می شود . معرق این دوره اغلب در روی مبلمان است و به همراه چوب  مفتولهای فلزی نیز در حاشیه قطعات به کار می رود.

   دوران معاصر با حضور ماشین آلات اغلب فقط اجرای بخش اساسی را با دست انجام می شود و بقیه کارها با ماشین انجام می گیرد. یکی به صورت سنتی مانند دورهای قیل و دیگری به صورت جدید و ابتکاری و سوم به صورت ترکیبی از روشهای سنتی و روشهای ابتکاری جدید ولی در کارهای تولیدی صنایع ار لحاظ هنری به پنج دسته تقسیم می شود:

1ـ صرفاً طرحهای سنتی اجرا می شود.

2ـ کارهای که در آن طرحای سنتی تغییر داده شده باترکیبی به عنوان طرح نو به کار برده اند.

3ـ کارهای که در آن طرح سنتی با طرحهای غیر سنتی ترکیب یافته.

4ـ کارهای که در آن طرحهای غیر سنتی به کار برده می شود.

5ـ کارهای که فقط از دیگر کارها کپی شده و حالت تکراری دارند.

در زمان معاصر برخی اجرا کنندگان صنایع دستی معرق خود شخصاً کار تهیه مصالح و تولید وفروش را انجام
می دهند ، ولی برخی همه یا قسمتی از این مراحل را با کمک ادارات ذیربط دولتی انجام می دهند البته سازمانهای اجرائی و آموزش مذکور ضمن پشتیبانی از تولید کنندگان کار ترتیب نیروی انسانی و تحقیقات را نیز به عهده دارند.

   چگونگی اجرا در مدارس مانند دیگر رشته های فنی می باشد و همچنین در حال حاضر معرق و منبت جزو گروه صنایع چوب می باشد از آنجائیکه متقاضیان این رشته امکان ادامه تحصیل ندارند می توانند صنایع چوب و هنرهای سنتی و صنایع دستی در مقاطع کاردانی و کارشناسی شرکت نمایند و پذیرفته شوند و می توانند تا پایان دورهکارشناسی در کارخانجات کاغذ سازی ، فیبر سازی و غیره مشغول کار شوند.

کاربرد مصالح در معرق

   در ساخت معرق می توان از دو نوع مصالح چوبی و غیر چوبی استفاده کرد

1ـ مصالح چوبی

   در معرق چوب از انواع چوب رنگی استفاده می شود مانند : سنجد ، هلو انجیری ، عناب ، نارنج ، گردو ، شمشاد ، اقاقیا ، توت ، چنار ، زبان گنجشک ، توسکا ، آزاد ، ون ، آبنوس و غیره .

   این چوبها را در اندازه های متفاوت و به قطر حدوداً 5 میلی متر برش زده و پس از خشک کردن آن در اختیار معرقکاران قرار می گیرد.

   لازم به ذکر است که برای خشک شدن چوب باید تمام آب موجود در بافتهای خود را از دست بدهد و رطوبت آن معتدل رطوبت هوا شد که به آن اصطلاحاً چوب خشک شده می گویند البته این به آن معنی نیست که خاصیت جذب رطوبت و پس دادن آن را ندارد و کاملاً خشک شده است چوب اگر در آب و هوای مرطوب خشک شده باشد و سپس در آب و هوای خشک قرار بگیرد ترک بر می دارد و در شرایط معکوس چوب تاب برداشته و کج می شود.

   2 ـ مصالح غیر چوبی

در معرق می توان از مصالح دیگری غیر از چوب استفاده کرد این مصالح خود بر دونوعند.

مصالح طبیعی و مصالح مصنوعی

مصالح طبیعی مانند : عاج فیل ـ استخوان ، صدف

مصالح مصنوعی مانند : صدف مصنوعی ـ خاتم ـ مس ـ برنج

ابزار و وسایل مورد نیاز در ساخت معرق چوب

1 ـ میز کار :

2 ـ تخته پیشکار :

   قطعه چوبی است مستطیلی شکل که معمولاً از نئوپان برای آن استفاده می شود که به طول 20 و عرض 10 سانتیمتر می باشد که یک طرف عرض آن به لبه میز با میخ نصب می شود و از طرف دیگر شیاری مثلث شکل ایجاد می کند و از این شیار برای خرد کردن و دوبری چوبها استفاده می شود.

3ـ کمان اره :

   کمان اره از چند قسمت کمان ، دسته ، پیچ و خروسک تشکیل شده است کاربرد این وسیله برای برش چوب و فلز می باشد.

4ـ تیغه اره موئی :

   تیغه اره را بر روی کمان اره نصب می کنند و با آن برش می دهند. تیغه اره موئی بر دو نوع می باشد: چوب بر و فلز بر.

تیغه اره چوب بر تیغه ای است که برای برش چوب به کار می رود و تیغه های ان به صورت جفت جفت می باشد در معرق معمولاً از شماره های 2 صفر و 3 صفر استفاده
می شود. تیغه اره فلز بر تیغه ای است که برای برش فلز به کار می رود و تیغه های آن با فاصله های یکسان و تک تک می باشد.

5 ـ چکش :

   چکش است معمولی که در معرق از نوع 100 گرمی آن استفاده می شود که برای کوبیدن به کار می رود.

6 ـ گازانبر :

   وسیله ای است فلزی شامل دوسته و دولبه قوس دار که برای بیرون آوردن میخ از محلی که چوبها را موقتاً بهم متصل کرده است استفاده می شود.

7 ـ چسب :

   در معرق از 3 نوع چسب استفاده می شود :

1ـ چسب فوری : برای چسباندن طرح بروی تخته سه لا می باشد.

2ـ چسب چوب : برای چسباندن قطعات چوبهای رنگی بر روی زمینه در کنار هم استفاده می شود .

3 ـ چسب کاغذی : برای گرفتن قاب دور تخته نئوپان زمینه کار برای ریختن رزین و پلی استر.

8 ـ میخ :

   در معرق از سه نوع میخ استفاده می شود:

1 ـ میخ سایه : بسیار ریز با نوک باریک به طول 8 میلیمتر است و در مرحله ای که نقشهای بریده شده موقتاً بر  سطح کار نصب می شوند مورد استفاده قرار می گیرد.

2 ـ میخ سنجاقی : میخی ریز به طول 12 میلیمتر است که برای نصب مدل بر سطح کار تخته پشت کار ، چند سه لائی استفاده می شود.

3 ـ میخ کبریتی میخی بزرگتر از دو نوع قبلی است و طول تقریبی آن 5 سانتیمتر است که در کارهای جانبی مورد استفاده قرار می گیرد .

9 ـ دستگاه پولیش :

   که از آن در چند مرحله استفاده می شود ، از این دستگاه برای پولیش کردن و سمباده کردن سطح معرق مورد استفاده قرار می گیرد .

10 ـ سمباده لرزان :

   دستگاهی است برای صاف کردن سطح معرق پولیستر شده و چوبی زدائی سطح کار .

11 ـ کمپرسور :

برای پاشیدن پلی استر و رنگ بر روی سطح ، دور و پشت کار از آن استفاده می شود.

12 ـ بتونه :

   برای بتونه و صاف کردن دور و پشت کار .

13 ـ رزین :

   خمیری است که با رنگ فوری مشکی مخلوط می شود سپس کبالت و پر اکسید را با نسبت 1 به 3 زا باآن اضافه کرده و روی سطح کار معرق خام می ریزد.

14 پلی استر :

   خمیری است شفاف که مانند رزین است و همان مراحل را طی می کند البته بدون رنگ می باشد.

15 ـ شر پولیش ، پولیش سفید و قرمز :

برای براق کردن سطح پلی استر می باشد که با کله نمد و پوست بره روی سطح کار را سیقل می دهند.

    مراحل اجرای طرح معرق :

   طرح را بر روی تخته سه لا با با چسب می چسبانند ، سپس بوسیله کمان اره بر روی تخته پیشکار مدل را خرد می کنند سپس قطعه های خرد شده را با میخ سایه بر روی چوبهای رنگی نصب می کنند.

سپس بوسیله کمان اره تیغه اره موئی را بر دور مدل را بر روی چوب رنگی برش
می دهند و قطعه را در جای خود بر روی زمینه بوسیله چسب چوب می چسبانند ، بدلیل اینکه چسب چوب داری آب می باشد و باعث تاب برداشتن چوب می شود . برای جلوگیری از تاب برداشتن بوسیله میخ سایه کناره های چوب را به زمین نصب می کنند تا چسب آن خشک شود.

برخی مواقع می توان بجای چوب رنگی از صدف و عاج ، فلز ، مس نیز استفاده کرد پس از اتمام کار دور زمینه کار را با چسب کاغذی می چسبانند تا بصورت یک قالب در بیاید سپس خمیر رزین را در درست کرده بر روی زمینه می ریزند و می گذارند تا خشک شود پس از خشک شدن بوسیله دستگاه پولیش روی سطح کار را سمباده زبر می زنند تا سطح کاربه یک اندازه شده و روی آن پستی و بلندی وجود نداشته باشد .

   سپس سمباده نرم می زنند تا خطهای را که سمباده زبر ایجاد کرده را از بین ببرند بعد از این مرحله پلی استر را درست کرده بوسیله کمپرسور آن را روی کار می پاشند و
می گذارند تا خشک شود سپس بوسیله سمباده لرزان چربی های روی کار را از بین
می برند و سپس بوسیله کاغذ سطح آن را خمیر پولیش قرمز و سفید می زنند بعد از این  مرحله بوسیله پوست بره روی سطح کار را شیرپولیش می زنند تا کاملاً براق شود.

بعد دور و پشت کار را بتونه کرده پس از خشک شدن رنگ فوری و تینر را مخلوط کرده و بوسیله کمپرسور روی آن می پاشند.

    معرق منبت

   به معرقی که نقشهای آن برجسته است معرق منبت گفته می شود . برای ساخت معرق منبت ابتدا همه قطعه ها را مانند معرق می برند و بع آنها را بطور مجزا به شیوه منبت کاری ساخت و ساز نموده ، کنار یکدیگر جفت می کنند . در پایان قطعه ها را روی زیر کار در محل مربوطه نصب می کنند.